Bert van der Zwaan: Altijd naar buiten blijven kijken
‘Je ziet dat dingen ook anders kunnen en soms zelfs beter dan in je eigen cultuur’. Als student bracht Bert van der Zwaan maanden door in Calabrië (Italië), in een klein dorp waar hij de taal nauwelijks sprak en zijn dichtstbijzijnde medestudent tientallen kilometers verderop zat. Hij moest zichzelf redden. Het was, achteraf gezien, een vroege les in internationalisering. Nu, bijna zestig jaar later, neemt hij afscheid als voorzitter van de Raad van Toezicht van Nuffic. Zijn boodschap is zo ongeveer nog hetzelfde: kijk naar buiten.
Die gedachte loopt als een rode draad door zijn carrière: van zijn hoogleraarschap biogeologie aan de Radboud Universiteit en zijn functie als eerste wetenschappelijke directeur van het Darwin Center for Biologie tot zijn rectoraat aan de Universiteit Utrecht. Steeds probeerde hij de banden aan te halen met ‘de buitenwereld’.
De afgelopen zeven jaar deed hij dat ook als voorzitter van Nuffic. In die periode onderging de organisatie twee grote reorganisaties en moest zij zich telkens opnieuw uitvinden. Nuffic moest meer van buiten naar binnen leren kijken: wat heeft de samenleving nodig en welke bijdrage kan de organisatie leveren aan de arbeidsmarkt? Van der Zwaan was nauw betrokken bij de nieuwe strategische koers.
‘Internationalisering draagt eraan bij onze welvaart te behouden’
BERT VAN DER ZWAAN
Meer dan inkomende studenten
Maar daar is niet altijd oog voor in het huidige politiek-maatschappelijke debat, dat Van der Zwaan de afgelopen zeven jaar heeft zien veranderen. Volgens hem gaat dat te veel over het sluiten van de grenzen ter bescherming van ons land.
“Alle nadruk ligt op de binnenkomende studenten, maar internationalisering gaat om veel meer. Het gaat er juist om hoe je buitenlandse studenten kunt laten bijdragen aan de Nederlandse arbeidsmarkt. We hebben ze gewoon nodig. Ook is het belangrijk om onze studenten, mbo’ers en middelbare scholieren te laten zien dat ze in het buitenland kunnen leren en welke spannende perspectieven dat biedt. Dat is de kern van waarom ik Nuffic zo’n belangrijke organisatie vind en altijd heb gevonden.”
Natuurlijk zijn er zaken die aandacht vragen, zoals de ongebreidelde verengelsing in het hoger onderwijs en de toestroom van het aantal nternationale studenten, gaat hij verder. “Nuffic heeft dan ook de taak om het debat hierover in balans te brengen, niet om argumenten weg te wuiven. Want in een aantal argumenten zit zeker grond, vooral gezien de gespannen woningmarkt in Nederland. Maar dat perspectief moet worden afgewogen tegen de enorme waarde die talent en uitgaande mobiliteit voor Nederland hebben. Het CPB heeft dat een paar weken geleden opnieuw gekwantificeerd: internationale studenten leveren geld op en zorgen voor maatschappelijke verrijking, zolang zaken maar in evenwicht blijven. Ik denk dat Nuffic een belangrijke taak heeft in het schetsen van die samenhang. Daarvoor heeft de organisatie de kennis in huis, als kennisorganisatie op het gebied van allerlei aspecten van internationalisering.”
Uitdagingen voor Nuffic
Vooruitkijkend wenst Van der Zwaan Nuffic en internationalisering in het algemeen een meer afgewogen debat toe. “Zo hoeven we in het lawaai van het debat de voordelen niet uit het oog te verliezen. Als klein land is het voor Nederland absoluut noodzakelijk om internationaal talent aan te trekken als we als kennisnatie willen blijven meespelen. Ik wens Nuffic en de Raad van Toezicht toe dat ze in dat debat voortdurend hun weg weten te vinden.”
De uitdaging voor Nuffic is volgens hem dat de organisatie niet weer terugvalt in het oude gedrag: heel enthousiast werken aan internationalisering en te weinig naar buiten kijken. “We hebben grote stappen gezet, maar we kunnen niet achteroverleunen en denken dat we voor de komende tien jaar klaar zijn. Nuffic moet flexibel blijven en zich kunnen aanpassen aan de snel veranderende wereld.”
Want een van de grote uitdagingen in die wereld is AI. Volgens hem gaat dat straks het hoger onderwijs substantieel veranderen. Wat betekent AI bijvoorbeeld voor de waarde van diploma’s, of voor de talenten die naar Nederland komen?
Zonnige toekomst
Toch wacht Nuffic volgens Van der Zwaan een zonnige toekomst. Dat zei hij afgelopen maand tijdens een bijeenkomst met het personeel. “Het debat gaat weer steeds meer over het grote belang van internationalisering. Je ziet allerlei tekenen die erop wijzen dat het echt een zonnige toekomst kan worden als iedereen zijn werk met enthousiasme en oog voor de buitenwereld blijft doen.”
Ook voor zichzelf ziet Van der Zwaan een nieuwe fase aanbreken. Hoewel hij het jammer vindt om Nuffic achter zich te laten, heeft hij er vrede mee. “Ik heb altijd gezegd dat ik, wanneer ik 75 jaar word, mijn langlopende taken wil hebben afgebouwd. Ik heb nu meer tijd voor andere belangrijke zaken, zoals mijn kleinkinderen. Die brengen verrassend nieuw perspectief in je leven. Daarnaast blijk ik het ook hartstikke leuk te vinden om in mijn tuin te werken. Dat had ik nooit gedacht.”
Hij blijft betrokken bij het onderwijs, onder meer bij de digitalisering van hoger en middelbaar onderwijs, en de Nationale Wetenschapsagenda. Ook heeft hij een nieuwe functie gevonden in zijn eigen dorp Odijk. Daar werkt hij als klokkenluider. “Dat vind ik een mooie traditie. Als er bijvoorbeeld iemand is overleden, luid ik de klokken.” En zo staat de wetenschapper, rector en toezichthouder, na jaren in de internationale gemeenschap, ook klaar voor zijn eigen dorp.