“Wereldburgers opleiden is fantastisch, zelfs noodzakelijk”

Volgens documentairemaker en China-kenner Ruben Terlou (33) is het zijn van een wereldburger niet altijd leuk. "Jezelf openstellen voor anderen kan confronterend zijn."
RubenTerlouDoorBord.jpg

Als één Nederlander een global citizen is, dan is het fotograaf en documentairemaker Ruben Terlou. Niet gek dus, dat hij op woensdag 21 november een keynote gaf tijdens de officiële start van Nuffics gloednieuwe Global Citizen Network in Bussum. Aan de hand van eigen foto’s en fragmenten uit zijn succesvolle documentaireseries Door het hart van China en Langs de oevers van de Yangtze, hield hij een intrigerend betoog over de eigenheid van China en de bijzondere plaats die het immense land voor zichzelf in de wereld ziet weggelegd. "Ik voelde me er soms ontzettend Europees."

Vloeiend Mandarijn

Zelf vertrekt hij op zijn negentiende naar het land om er als fotograaf zijn geluk te beproeven. “Ik wist al heel lang dat ik wilde reizen en ik koos voor China, omdat ik daar het minste over wist. Ik wist dat het heel groot was en communistisch. En dat er toen nog weinig Westerse fotografen aan het werk waren. Dus ik zag kansen. Ik was verwonderd door de grootsheid en diversiteit van het land. Ik sprak geen woord Mandarijn, dus heb me heel gedisciplineerd toegelegd op het leren van die taal.”

Na twee jaar in China spreekt hij de taal vloeiend, maar keert toch terug naar Nederland. “Ik vond er uiteindelijk niet wat ik zocht en mijn geld was op. Ik kon wel aan de slag als leraar Engels, of zelfs bij een Chinees bedrijf dat bloemen exporteert naar Nederland. Maar dat was niet waar ik voor gekomen was.”

Terug in Nederland gaat Terlou geneeskunde studeren. Nadat hij cum laude is afgestudeerd, wacht een prestigieus promotieonderzoek naar de ziekte leukemie. Als hij echter gevraagd wordt om voor de VPRO een documentaireserie over China te presenteren, besluit hij niet verder te gaan in de geneeskunde, maar zich volledig te richten op het maken van documentaires. Opnieuw met succes: de serie Langs de oevers van de Yangtze haalt hoge kijkcijfers en zijn naam als documentairemaker is direct gevestigd.

Eigen keuzes maken

“De keuze om te stoppen met geneeskunde werd eerst niet door iedereen begrepen”, zegt hij, terugblikkend. “Er lag een mooie carrière als arts voor me in het verschiet, maar mijn hart ligt toch bij het vertellen van verhalen. Ik adviseer jonge mensen daarom altijd om eigen keuzes te maken.”

Hoe moeilijk het zelf maken van keuzes voor Chinese jongeren is, blijkt als Terlou tijdens zijn presentatie een fragment laat zien van een jongen uit een van de afleveringen van Langs de oevers van de Yangtze. De 15-jarige woont ver weg van zijn familie. Om te overleven maakt hij lange werkdagen in een atelier in Shanghai, waar hij namaakvoedsel maakt voor etalages van restaurants. Maar stiekem droomt hij ervan om ooit auteur te worden en schrijft hij gedichten waaruit een grote maatschappelijke betrokkenheid blijkt. Hij wil de wereld een beetje beter maken, al weet hij dat het systeem hem weinig ruimte gunt om dingen te veranderen.

Als de jongen een van zijn gedichten voordraagt, breekt Terlou terwijl de camera doordraait. Aanvankelijk schaamt hij zich voor zijn emotie, maar de regisseur en cameraman beseffen dat het impactvolle televisie is. “Jezelf openstellen voor andere culturen is niet altijd makkelijk”, vertelt Terlou. “Het is vaak confronterend. Ik zag mezelf in die jongen. Ik vond het onrechtvaardig dat hij zo moest leven, maar bewonderde tegelijkertijd zijn optimisme.”

De 15-jarige jongen die Terlou in Sjanghai tegenkomt, droomt ervan om schrijver te worden. "Ik zag mezelf in die jongen." (Foto: Ruben Terlou)

De kunst van het luisteren

Jezelf openstellen voor anderen, de kunst van het luisteren: dat is waar wereldburgerschap volgens Terlou over gaat. “In mijn documentaires over China probeer ik te kijken als een dokter. Ik stel mijn mening zoveel mogelijk uit, stel een diagnose. In het Westen hebben we veel meningen. En meningen over meningen. De kranten staan er vol mee. De heersende overtuiging is dat China alleen succesvol kan zijn als mensen daar worden zoals wij.”

“Maar op veel vlakken denken Chinezen fundamenteel anders en ervaren ze een grote culturele uitzonderlijkheid. Het collectief is er veel belangrijker dan individuele vrijheid. Wij zeggen dan: ‘Jullie hebben geen vrijheid’, maar zij vinden ons asociaal. We zijn te veel met onszelf bezig, zeggen ze.”

Om dit te illustreren toont Terlou het inmiddels befaamde fragment van het stoplicht in de stad Shenzhen. Als je er door rood loopt, verschijnt er direct een grote foto van je op een scherm bij het stoplicht. Gezichtsherkenningssoftware koppelt de afbeelding vervolgens aan een sociaal kredietsysteem, dat ervoor zorgt dat je in de hele stad niks meer gedaan krijgt na vijf keer door rood lopen. Een huis huren? Een lening afsluiten? Je kan het vergeten. Terlou: “Wij slaan steil achterover als we dit horen, maar de meeste Chinezen vinden het een prima maatregel. Privacy is iets waar ze nauwelijks notie van hebben.”

“Toen ik dit zag en hoorde, voelde ik me ontzettend Europees. Ook ik kan die bril uiteindelijk niet afzetten. Toch zijn al deze dingen niet alleen maar slecht. Familie en afkomst zijn bijvoorbeeld heel belangrijk in China. Wie zijn ouders niet regelmatig bezoekt kan daar zelfs voor gestraft worden. Natuurlijk gaat dat heel ver, maar we kunnen er ook wat van leren.”

Fantastisch initiatief

Dat een groep Nederlandse scholen in het voortgezet onderwijs zich binnen het Global Citizen Network actief gaat bezighouden met wereldburgerschap, vindt Terlou een fantastisch initiatief. Sterker nog: een noodzakelijk initiatief. “Door mijn reizen heb ik geleerd dat er zulke grote verschillen zijn in de wereld. En tegelijkertijd is er de globalisering. Ik denk dat we daar pragmatisch mee moeten omgaan. Zeker in het geval van China, want dat land wordt heel, heel machtig.”

“Nee, bang hoeven we niet te zijn. China heeft geen last van culturele expansiedrift. Maar dat de Chinezen zich zullen aanpassen aan ons model is een naïeve gedachte. Uiteindelijk gaat het erom dat we als wereldburgers een gezamenlijke verantwoordelijkheid hebben. Kijk alleen al hoe vervlochten de westerse en Chinese economieën zijn. China produceert veel van onze goederen en doet dat meestal niet op een duurzame manier. Over dit soort onderwerpen moet internationalisering gaan.”

Nog meer nieuws over internationalisering in onderwijs? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en blijf altijd op de hoogte.

"Het collectieve belang is in China veel belangrijker dan individuele vrijheid", aldus Ruben Terlou. (foto: Ruben Terlou)

Feedbackbijeenkomst Curriculum.nu

14 januari 2019 van 13:30 tot 15:30
Nuffic, Den Haag
Denk mee over wat jij in de toekomst gaat doen in de klas.