Taalrijk onderwijs binnen bereik

meer over:
Met de focus op Nederlands en Engels komen andere talen er in het voortgezet onderwijs weleens bekaaid vanaf. Jammer, want er is een wereld te winnen door meertaligheid te benutten.

Maar liefst een derde tot de helft van de leerlingen in het Nederlandse onderwijs spreekt thuis een andere taal, al dan niet naast het Nederlands. Het kan gaan om Arabisch, Fries of Pools maar ook dialecten behoren ertoe, zoals het Drents, Limburgs of gebarentaal. Meertaligheid is inmiddels een gegeven. De grote groep nieuwkomers van enkele jaren geleden en ook groeiende aantallen expats met hun kinderen hebben de aandacht voor andere talen in het onderwijs aangewakkerd. Het leren van Nederlands blijft onverminderd belangrijk. De vraag is hoe de talenrijkdom verder te benutten is in het onderwijs.

Taalgevoeligheid

‘Het is helemaal niet zo moeilijk om het enthousiasme en de gevoeligheid van leerlingen voor talen en dialecten aan te wakkeren’, zegt Joana Duarte, universitair docent meertaligheid aan de Universiteit Groningen en Stenden Hogeschool. Dat bewijst een korte lesactiviteit op het Leeuwarder Lyceum voor havo en vwo. De houding van deze leerlingen ten aanzien van het Fries was niet erg positief. ‘Niet veel leerlingen spreken Fries en het vooroordeel dat het ‘boerentaal’ zou zijn, overheerste.

In het kader van Leeuwarden Culturele hoofdstad, hebben 1e en 2e klassers een ‘linguistic landscape’ gemaakt: met video’s, interviews, onderzoek, reflectie en publicaties op social media hebben zij allerlei Friese uitingen in hun eigen omgeving onderzocht. Bewustwording en meningsvorming maakten ook deel uit van de les. De leerlingen vonden het erg leuk om eraan te werken, zo bleek uit een enquête. Ook is hun houding ten aanzien van de taal positiever dan daarvoor.’

Meertalig lesmateriaal

Duarte ziet dat er in de grensstreek vanuit economisch perspectief aandacht is voor de Duitse en Franse taal en voor onderwijs in de streektaal, zoals het Drents. De taalexpert is betrokken bij diverse taalprojecten in het basis- en voortgezet onderwijs, onder andere bij het Holi-Frysk project, een pilotstudie naar meertaligheid in het voortgezet onderwijs. In dit project, waar Stenden Hogeschool, CSG Liudger en Piter Jelles aan meewerken, zijn concrete vragen van scholen en docenten het vertrekpunt.

De bedoeling is om meertalig lesmateriaal te ontwikkelen en onderzoek te doen naar nieuwe lesmethodes en de effecten ervan op de taalattitudes en effectiviteit van docenten. Er wordt een open source toolbox met beschrijvingen en lesactiviteiten ontwikkeld die docenten kunnen gebruiken om meertaligheid te stimuleren. Het voorbeeld van het linguistic landscape is er één van, en onder andere ook strategieën om elkaars taal te begrijpen of het maken van taalportretten.

Open geest

Duarte: ‘De holistische aanpak van meertalig onderwijs maakt dit project uniek. Het gaat om bewustwording van en vergelijking tussen talen, taalleerstrategieën en kennis over culturele verscheidenheid bijvoorbeeld. Hoe mooi zou het zijn als vakdocenten daarin meer zouden samenwerken? Om bijvoorbeeld voor wiskunde of aardrijkskunde bepaalde concepten in de thuistaal van leerlingen om te zetten. Dat verbindt leerlingen enorm en ze ontwikkelen zich beter.’

Maar halen docenten zich daar niet enorm veel extra werk op de hals? Duarte begrijpt dat het niet altijd eenvoudig is, maar pleit voor een positieve blik. ‘Je hoeft zelf de taal niet te spreken, alleen een open geest is belangrijk. Betrek ouders en leerlingen en doe eens een klein experiment. Voor de leerlingen is dit zo waardevol. Wel is het belangrijk om het taalbeleid in de klas expliciet te bespreken: wat je wel en niet in het Nederlands doet.’

Genoeg ruimte

De Europese Raad vindt dat het verwerven van een derde taal (naar keuze) naast de moedertaal en het Engels, hoort bij Europees burgerschap. Volgens de Nederlandse onderwijswet is dat geen probleem: leerlingen mogen eindexamen doen in tien moderne talen, waaronder Russisch, Spaans en Arabisch. Leerlingen en ouders zijn echter niet altijd op de hoogte van deze mogelijkheid en het onderwijs faciliteert nog nauwelijks (eindexamen in) bijzondere talen. Daar is dus nog een wereld te winnen.

VirtuLApp in ontwikkeling

Linguïsten, onderwijskundigen en technici uit Nederland, België, Spanje en Ierland werken samen aan een multi-didactische Virtual Language App, met minderheidstalen zoals Baskisch, Fries en Iers-Gaelisch. Het internationale project wordt gecoördineerd door de Fryske Akademy en gefinancierd vanuit het Erasmus+ programma.

Taal naar keuze

Bij de Esprit scholengroep in Amsterdam gebeurt het wel: sinds vorig jaar kunnen leerlingen naast Engels, Duits en Frans een extra moderne taal leren op school. Ze kunnen kiezen uit Arabisch, Chinees, Italiaans, Russisch, Spaans of Turks. De taallessen worden verzorgd door vakspecialisten van binnen en buiten de deelnemende scholen. Bij het ontwikkelen van het lesprogramma zijn zowel de Vereniging Leraren Levende Talen (VLLT) als wo- en hbo-opleidingsinstellingen betrokken.

Karijn Helsloot, projectleider Taal naar keuze: ‘Het hoeft niet bij deze talen te blijven! Papiaments of Pools, waarom niet? Als leerlingen belangstelling hebben, is het goed mogelijk om elke taal als schoolvak aan te bieden. Als je de thuistaal van leerlingen een warm onthaal geeft, dan versterk je de identiteit van leerlingen en het helpt ook bij het leren van Nederlands.’

Verbanden

Niet alleen daarom is Helsloot een voorstander van meertaligheid in het onderwijs. Het is vanuit een taalkundige visie ook interessant om meerdere talen te onderwijzen. ‘Haal de schotten weg tussen de verschillende talen. Als je vanuit de taalkunde of taalwetenschap thema’s onder de loep neemt, is dat echt een ontdekking voor leerlingen. Ze vinden het leuk, denken in taalfamilies en ze zien de verbanden beter.’

Dat is misschien toekomstmuziek, maar wie weet met de ontwikkeling van een nieuw curriculum komt daar meer aandacht voor. Voorlopig kunnen de leerlingen van de 14 verschillende Esprit-scholen hun talenkennis op vrijwillige basis vergroten. In de praktijk betekent het zij, los van hun leeftijd of schoolniveau, bij elkaar in de klas zitten voor de Arabische of Russische les.

Vakoverstijgend

Er is niet per se een lesmethode voor deze talen, legt Helsloot uit. ‘We werken met thema’s en vanuit onderzoeksvragen van leerlingen zelf. Ze kunnen bijvoorbeeld uitzoeken hoe het openbaar vervoer werkt in een bepaald land.’ De leerlingen geven op gezette tijden presentaties over wat ze geleerd hebben. Verder zijn er films, lezingen, literaire voordrachten of muziekoptredens die leerlingen motiveren en die inhoud geven aan de themagerichte en vakoverstijgende aanpak.

De leerlingen waarderen de lessen, die zoals gezegd extra zijn. Ze kunnen niet in plaats van de gewone vakken als Frans of Duits komen. Dat de lessen na de gewone lestijd plaatsvinden, is wel een kwetsbaar puntje, geeft Helsloot toe. ‘Je moet dan concurreren met andere leuke dingen die leerlingen graag doen, zoals sport of gewoon lekker chillen.’

De taalexpert hoopt dat meer scholen hun onderwijs openstellen en met elkaar samenwerken om leerlingen de kans geven op taalrijk onderwijs.

Auteur: Carolien Nout
Dit artikel is eerder verschenen in het blad
Van Twaalf tot Achttien

‘Taal is om te spreken en maakt je wereld groter’

21 mei 2019
“Je kunt een taal en cultuur overal in verweven. Dit kan met kleine opdrachten door bijvoorbeeld een Duits gerecht te maken, maar ook meer fundamenteel. Taal is immers overal.”

‘Iedereen is een winnaar bij de GNE Awards’

11 april 2019
Twee oud-finalisten vertellen over hun ervaringen met de GNE Awards.

Europees eTwinning-transborderseminar voor taaldocenten

10 oktober 2019 09:00 - 12 oktober 2019 18:00
Europees transborder-seminar voor taaldocenten, Cardiff
Taaldocenten opgelet! Geef jij les aan leerlingen/studenten tussen de 16 en 19 jaar? Dan heb je de kans om namens eTwinning Nederland mee te gaan naar een Europees seminar in Cardiff.